Əziz Rzazadə: “Hazırda İranda atalar və oğullar mübarizəsi gedir”

İranşünas deyir ki, qonşu ölkədəki aksiyalarda saxlanılan və son məlumata görə, ilkin istintaqdan sonra sərbəst buraxılanların orta yaş həddi 14-18 arasındadır

İranşünas Əziz Rzazadə “Yeni Sabah”a müsahibə verib.

Reyting.az müsahibəni təqdim edir.

- İranda baş verən hadisələri necə qiymətləndirirsiniz?

- İstənilən cəmiyyətdə vətəndaşların etiraz hüququ və xalqın, yaxud xalqların üsyan haqqı var. İranda baş verənlər 2009-dan bəri başlayan kütləvi etirazların növbəti nümunəsidir. O zaman prezident seçkilərinin nəticələri ilə bağlı yaranan və “Yaşıl inqilab” adlanan güclü narazılıq dalğası ilə müqayisədə indi “Zən, Zendegi, Azadi” (“Qadın, Həyat, Azadlıq”) şüarı ilə təxminən bir aydır davam edən aksiyalar miqyasına görə ötən illərin nümunələrindən kiçikdir.

Lakin israilli analitik Raz Zimmtlə ikiəlli razıyam: 2022-nin narazılıq dalğası ən qəddarı və şiddətlisidir.

Məhsa Əmini adlı 22 yaşlı qızın şübhəli ölümü “Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı üçün bir qığılcım oldu. Guya “əxlaq polisi”nin işgəncəsi ilə ölən gəncin sonradan doğuşdan xəstə olması, uşaq ikən beyin əməliyyatı keçirməsi və qatıldığı tədbirdə qəfildən yıxılaraq ölməsi sənədlər və kamera görüntüsü ilə isbatlansa da, qəzəbi püskürən kütləni sakitləşdirmək mümkün olmadı.

“Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı dedikdə, əslində, heç bir təşkilatlanmış etiraz aksiyası və parlaq lider yoxdur. Onunla müqayisədə 2009-un “Yaşıl hərəkat”ı siyasi təşkilatlanmaya, siyasi proqrama və liderə sahib idi.

Xüsusi vurğulayım ki, sonrakı illərin bütün etiraz dalğaları özüylə əks səciyyəni daşıyıb. 2017-ci il dekabr-2018-ci il yanvar etiraz aksiyalarının iqtisadi tələbləri vardı və iştirakçıları əsasən aztəminatlı insanlar idi. 2019-cu il noyabrın 15-də başlayan narazılıqlarda da benzinin bahalaşması, sonrakı bahalaşma, qiymət artımları əsas motiv, iştirakçılar əsasən işsizlər və böyük şəhərlər ətraflarında məskunlaşan aztəminatlı sosial təbəqəydi. 2021-ci ilin mayında elektrik kəsintiləri bir çox, o cümlədən Fars, Mazandaran, Əlborz, Xuzistan, Gilan, Gülüstan, Sistan və Bəlucistan əyalətlərinin əhalisini ayağa qaldırmışdı.

2022-nin sentyabr-oktyabr aksiyaları daha çox “Z nəsli”tək tanınan internet və “ağıllı telefonlar” mühitində böyümüş yeniyetmə/gənc təbəqənin etiraz dalğasıdır. Onlar İslam İnqilabını həyata keçirən, 8 illik müharibədən keçmiş köhnə nəslə, yəni İslam Respublikasının bani atalarına əsla oxşamayan, amma genetik kodlarla onlara bağlı, nəvə-nəticələri sayılacaq sosial təbəqədir.

Bir növ, hazırda İranda atalar və oğullar mübarizəsi gedir. Aksiyalarda saxlanılan və son məlumata görə, ilkin istintaqdan sonra sərbəst buraxılanların orta yaş həddi 14-18 arasındadır. Yəni 2000-ci ildən sonra dünyaya gələn, internet kommunikasiyası çağında böyüyən, asudə vaxtını sosial şəbəkələrdə keçirən sayca böyük, siyasi sözünü deməyə hazır bir təbəqə.

Beləliklə, bütün dünyada olduğu kimi, İranda da “Z nəsli” mühafizəkar-islamçı bir siyasi rejimdə fərqli həyat tərzinə meyllidir. Bu təkcə yeniyetmə/gənc oğlanlara deyil, onlarla yaşıd qız/qadınlara da şamildir.

- Aksiyalarda hicabını yandırmaqla yanaşı, qadınların bir hissəsi saçlarını kəsiblər...

- Mən iranşünasam, ayətullah deyiləm. Hicab İslam qanunları baxımından dinə bağlı, şəri vacibatı yerinə yetirən zərif cins nümayəndəsi üçün əsas şərtdir.

Yeri gəlmişkən, İslam coğrafiyasında yalnız İran və Səudiyyə Ərəbistanında (əcnəbilər xaric) hicab icbaridir, digər ölkələrdə fərqli tətbiq üsulları var - tam geyim sərbəstliyindən (ixtiyari) tutmuş müəyyən ictimai məkanlarda müstəsnalığa (zərurətə) qədər.

Qadın geyimi, gənclərin istirahət formaları, musiqi zövqü ümumiyyətlə, zaman-zaman İran siyasi-ictimai gündəliyinin ana mövzusu olub. 2017-18-ci ilin etirazlarında qadın geyimi, yaxud hicab mövzusu xüsusilə qabarıq idi.

“Vilayəte-fəqih” nəzəriyyəsinə uyğun idarə olunan İslam Respublikasında icbari hicab həm də rejimin siyasi təməllərindən biridir. Üstəlik, Cinayət Məcəlləsinin 638-ci maddəsinə əsasən, ictimai məkanlarda örpəksiz görünmə 10 gündən 2 aya qədər həbs və ya 50 min rialdan 500 min riala qədər cəriməni nəzərdə tutur.

1979-cu il İslam İnqilabından başlayaraq hicabın icbari və ya ixtiyari olması barədə fikir ayrılıqları var. Həsən Ruhani administrasiyası dövründə Mədəniyyət və İslami İrşad Nazirliyi ölkədə bu mövzuya dair xüsusi anket sorğusu keçirmişdi. Respondentlərin böyük əksəriyyəti icbari hicabın əleyhinə rəy verməklə, İslam Respublikasının “qırmızı xətt”ini adlamışdı. Amma eks-prezident Həsən Ruhaninin icbari sığortaya dair referendum keçirmək istəyinə sədd çəkilmişdi. Müxalif mühafizəkar siyasi qanad öz dəlilində Konstitusiyanın 59-cu maddəsində nəzərdə tutulan referendum keçirilməsi hüququnun yalnız Ali Dini Rəhbərə, yəni Ayətullah Xamnəiyə məxsusluğuna istinad etmişdi.

- Ayətullah Əli Xamnəi öz çıxışında bu iğtişaşların təşkil olunmasında təqsirkar kimi ABŞ və İsrailin adını çəkdi. Xarici aktorların aksiyalara müdaxiləsi nə dərəcədə realdır?

- Sadalanan ölkələrin İslam Respublikasına münasibətində gizlin yoxdur və İranda baş verən istənilən kütləvi aksiya, yaxud terror aktında “əcnəbi barmağ”ın mövcudluğu dəfələrlə isbatlanıb. Son etiraz dalğasından əvvəl və onun gedişatında Tehranda akkreditə olunmuş avropalı diplomatların bəzisi XİN-ə çağırılıb. Bir neçə gün öncə isə 2 Fransa casusunun İranda rejim əleyhdarı qruplarla gizli təmaslarına dair sənədli film nümayiş olunub.

Aksiyalar zamanı saxlanılan və ya həbs olunanlara dair bəyanatlardan da görünür ki, etirazları öz siyasi istəyinin icrasına yönəltməyə cəhd göstərmiş, xarici maliyyə mənbəli yetərincə çox monarxist, separatçı və digər qruplar var. Hətta Məhsa Əminin ölümünü etnik müqavimət hərəkatına çevirmə cəhdi də aydın görünür. Məsələn, Türkiyədə HDP-nin həbsdə olan keçmiş rəhbəri Selahattin Demirtaş İrandakı narazılıq dalğasına açıq dəstək verdi. Üstəlik, hazırda İranda etiraz aksiyalarından iğtişaşa çevrilmiş gərginliyin əsas ocağı kürd mənşəli Kermanşah və İran Kürdüstanı əyalətləridir.

- Aksiyaların yekun nəticəsində İranda hakimiyyətin dəyişikliyi mümkündürmü?

- Bu, falçıya veriləcək sualdır. Mənim təhlilim bu fikrə cəmləşib ki, “Z nəsli”nin küçə və meydanlara çıxmasına əsas motivasiyası icbari hicab və “əxlaq polisi”nin ləğvidir. İranda təxminən 15 milyon ibtidai məktəb/lisey şagirdinin 8 milyonu qızdır. Bu, kiçik rəqəm deyil.

Ölkənin əsas seçici kütləsi də məhz yeniyetmə/gənclərdir. Həm də qanunvericilik 15 yaşına çatmış hər bir vətəndaşa təkcə seçmək yox, seçilmək hüququ da verir.

2021-ci ildə keçirilən son prezident seçkilərində siyasi səhnəyə ilk dəfə səs verən 1 milyon 300 min gənc çıxıb. Küll halında onlar səslərinin, tələblərinin eşidilməsini istəyir və bu qənaətdədirlər ki, çağırışları qulaq ardına vurulur, düşüncələri ciddiyə alınmır.

Əlbəttə, “Z nəsli”nin bu qənaətlərinə müəyyən həqiqət var. Mövcudluğunun 43 ili ərzində İranın siyasi elitasına “kənardan” daxil olma demək olar ki, sıfır səviyyəsindədir. Hakimiyyətin müxtəlif qollarında təmsilçilik sadəcə bəlli, “inqilabçı sayıqlığı” korşalmış qruplar arasında əl dəyişir.

Sadə bir nümunə: 2021-ci ilin prezident seçkilərində İranın keçmiş rabitə naziri Azəri Cəhrominin namizədliyi qeydə alınmadı. Rəqəmsal texnologiyalar sahəsində mütəxəssis, gənclər arasında böyük populyarlığı olan və ABŞ-ın “Foreign Policy” jurnalının “İranın Emmanuel Makronu” adlandırılan, buna görə siyasi qısqanclıq hədəfinə çevrilən 41 yaşlı Məhəmməd Cavad Azəri Cəhromi Kəşfiyyat Nazirliyindəki 7 illik xidmətinə baxmayaraq, seçkilərə buraxılmadı.

İndi siyasi elitanın, köhnə İslam inqilabçılarının nəvə-nəticələri söz sahibi olmaq istəyir, lakin “atalar”ın “oğullar”a müqaviməti hələlik güclüdür və “qocalar” ciddi qan itkisi verməyiblər. Odur ki, “Z nəsli”nin İran tarixində öz səhifəsini açmaq istəyi hələlik təxirə salınacaq. Lakin onun tələbləri məntiqlə müzakirələr, düşüncələr doğuracaq, bəlkə də hansısa güzəştlərə zəmin yaradacaq.

- Aksiyaların yekun nəticəsinin regiona, xüsusilə Azərbaycana təsiri nə ola bilər?

- Dünyanın əsas hissəsi kimi, Azərbaycanda da İranla bağlı informasiya axının böyük hissəsi möhtəkir məlumatlar, ictimai rəylə manipulyasiya və açıq qərəzin qarışığıdır. 2022-ci ilin sentyabr-oktyabr etiraz dalğası barədə əsas xəbərlər sosial şəbəkələrdə paylaşılan videolara əsaslanır. Ölkəni içəridən tanıyan, prosesləri və ən azı aparıcı KİV-ləri mütəmadi izləyən həqiqi iranşünasların sayı heç bir əldəki barmaqların sayı qədər deyil. Mən şəxsən Azərbaycan mediasında İranla bağlı müsahibə və təhlilləri oxuyarkən bəzən uğunub gedirəm.

“Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatından alınacaq dərslərə gəlincə, Şərq səciyyəmizdən irəli gələn oxşar problemlər var. Əlbəttə, Azərbaycanın da öz “Z nəsli” mövcuddur. “Keçmişin qalıqları”ndan qurtulma istəyi yeniyetmə və gənclərin sosial şəbəkə postlarından açıq oxunur. Amma nələrdən və necə qurtulmalı? Cəmiyyətdə ciddi müzakirəyə maraq azsaylı çevrədə aparılır, şüurlara təsir imkanı məhduddur. Şişirtmə görünə bilər, amma ümumən “Z nəsli”nin siyasi savadı “ataların nadanlığı”ndan betərdir. Halbuki Uinston Çörçill nə deyirdi? “Gəncliyində radikal, yetinlik çağında mühafizəkar olmayan axmaq adamdır”.

Ana səhifəyə dön