Həsənəli bəy Əsgərxanov: erməni millətçilərinin qənimi

Erməni millətçiləri XIX əsrdən başlayaraq Qarabağda yerli türk-müsəlman əhalisini qırmaq üçün düşünülmüş şəkildə soyqırımı siyasətinə rəvac vermiş, ən ağlasığmaz üsullarla qətliamlar törətmişlər. Ermənilər azərbaycanlılara qarşı başladıqları soyqırımı siyasətinin başlanğıc mərhələsini 1905-ci ildə qoymuşdular. Millətçi dəstələrindən olan talançılar və soyğunçular evləri yandırır, dinc əhalini qarət edib qırırdılar. Onlar uşaqları, körpələri süngülərə taxıb göyə qaldırır, qadınları saçlarından bağlayıb küçə boyu çılpaq qaçmaqa məcbur edir, qocalara rəhm etmirdilər. Bu vəhşilər, hətta adamları öldürməklə kifayətlənmir, onların qulaqlarını, burunlarını kəsir, qarınlarını yırtır və sair vəhşiliklər törədirdilər.

Türk-müsəlman xalqını qəsdən əliyalın qoymuş dövlət vətəndaşları müdafiə etmədi. Xalq arasından çıxan bir çox qəhrəman irəli atıldı. Əhalinin müdafiəsini təşkil etdi. Qarabağda erməni qəsbkarlarına qənim oğullar xalqı tam qırğından qurtardılar.

1905-1906-cı illər erməni müsəlman davasında 5 türk oğlu ermənilərin milli düşməni elan olunmuşdu. Biri Yağləvənd Həsənəli bəy Əsgərxanov, biri Mirzəhaqverdilər İbrahim bəy Hüseynbəyov, biri Mirzə Cəfər bəy Vəzirov, biri Hacısamlı Sultan bəy Muradov (Sultanov), biri isə onun qaynatası Teymur bəy Həsənbəyov idi.

Həsənəli bəy Qarabağda tanınmış əsgərxanovlar soyuna bağlıdır. Bu soy Cavanşir elinin Yağləvənd oymağının Kovxalı tayfasınındır.

Babası Ağakişi bəy Əsgərxan bəy oğlu XVIII yüzilin ikinci yarısında dünyaya gəlmişdi. İbrahimxəlil xanın atlı dəstəsində bölükbaşı olmuşdu. Xorasana yollanmış, İmam Rzanın müqəddəs məqbərəsini ziyarət etmişdi.

Məşədi Ağakişi bəyin Namazəli bəy, Zeynalabdin bəy, Şıxəli bəy və Məhəmmədəli bəy adlı oğulları vardı.

Atası Şıxəli bəy Məşədi Ağakişi bəy oğlu 1822-ci ildə Cavanşir-Dizaq mahalının Yağləvənd obasında anadan olmuşdu. Heyvandarlıqla, qismən də əkinçiliklə məşğul idi.

Şıxəli bəyin törəməsi Şıxəliyev soyadını daşıyır.

Şıxəli bəy Tutu xanımla yaşam qurmuşdu. Məhərrəm bəy, Behbud bəy, Həsənalı bəy adlı oğulları, Əcəb xanım adlı qızı vardı.

Həsənəli bəy Əsgərxanov: erməni millətçilərinin qənimi

Şıxəli bəyin üçüncü oğlu Həsənalı bəy 1855-ci ildə Şuşa qəzasının Vərəndə sahəsinin Yağləvənd obasında anadan olmuşdu. Məktəb təhsili almışdı. Sankt-Peterburqda Konstantin Yunkerlər məktəbində oxumuşdu. Rus-Osmanlı savaşında iştirak etmişdi. Sonra polis pristavlığında işə girmişdi. Öncə uryadnik, sonra polis pristavı işləmişdi. Qazax və Zəngəzur qəzalarında çalışmışdı.

Həsənalı bəy yaxşı xidmətlərinə görə Georgi xaçına layiq görülmüşdü. Kremlin “Georgi” salonunda həmin xaç və ordenlə təltif olanların siyahısında onun adı da var.

Həsənalı bəy şair idi. Kovxa təxəllüsü ilə qəlboynadan qoşqular yazırdı. Qazax qəzasında pristav işlədiyi dönəmdə yazdığı qoşqulardan biri:

Deyimmi, İsrafil ağa,
Gör Qazaxda nələr gördüm.
Kimlərisə at belində,
Kimlərisə gülər gördüm.

***

Nə gəzirsən soldan-sağa,
Kazım ağa, çıx qırağa,
Söyünbəyli Söyün ağa,
Mən səni səd həzar gördüm.

***

El köçərdi bil yaylağa,
Boylanardı sola-sağa.
Dilbaz oğlu Çingiz ağa
Qutarmayan azar gördüm

***

Qiymət qoyar aca, toxa,
Alardı hədəfə, oxa,
Daşsalahlı Məmməd koxa
Səni açıq bazar gördüm.

***

Bir daşnaq var adı Sumbat,
Adam bilmə heyvana qat.
Birini də ondan babat,
Xoşkotanlı Qazar gördüm.

Həsənalı bəyin mahalda oturub-durduğu adamlarda biri də Mirzə Əli qazı idi. Hər ikisi şair olduğundan tez-tez deyişərdilər. Həsənalı bəy qazıya yazdığı müşairə:

Eşitmişəm, Mirzə, şair olubsan,
De hədyanı sənin üçün ad olsun.
Kəbin pulu etməz sənə kifayət,
Bəlkə bu işlərdə nəfli zad olsun.

Keçən vaxtı Arazbarda olardıq,
Haramıda ceyran-cüyür ovlardıq,
Kəklik-turac xurcunlara dolardı,
Nədən indi yediyimiz cad olsun.

Əsgərxanov bilirsən ki, öyünməz,
Özünə gərrahdı şaha baş əyməz.
Çağrılmamış yerdə hərgiz görünməz,
İstər qohum olsun, istər yad olsun.

Cavanşir bəyləri tez-tez yığışıb şeirləşər, bədiyələşərmişlər. Bəylərdən biri, İsfəndiyar bəy Vəzirov Həsənalı bəyə qayıdır ki:

Sataram Zobucuqda mülkümü,
Alaram sənin kimi tülkünü.

Bu söz yaman dəyir Həsanalı bəyə. O çağlar hamı köçəri olduğundan mal-heyvan saxlayarmış. Həsanalı bəy fikirləşir ki, dana-davarın qarnının altından yel keçir. Mala çox da bel bağlamaq olmaz. Kişinin gərək davardan əlavə divarı da olsun. O fikirlə gedib yaxşı mülk salır, dəyirman tikdirir, yol çəkdirir…

***

Həsənalı bəylə İrənşəlli İbadulla kişi möhkəm ağızlaşmışdı. Küsü saxlayıb, bir-birinin kölgəsini qılınclayırdılar. Bu dava-dartışdan bir müddət keçir. Həsənalı bəyi Zəngəzur qəzasına pristav təyin edirlər. Gorus şəhərində yerini bərkidən kimi iki strajnik göndərir ki, gedin Yağləvənd Məhərrəm oğlu İbadullanı qolunu-qoluna çatıb gətirin. Strajniklər də erməni imişlər. Sevincək yola düşürlər. Yağləvəndə çatıb İbadullanı tapırlar. Qolunu bağlayıb aparırlar Gorusa tərəf. Yolboyu söhbət zamanı öyrənirlər ki, həm İbadulla, həm də Həsənalı bəy hər ikisi yağləvəndlidir. Strajniklərdən biri qayıdır:

- Ara, bu Həsənalı nə yaman adamdır! Adam da heç öz yerlisini tutdurar?

Cin vurur İbadullanı:

- Ayə, əlimi açın, sizin ikinizin də başını bir yalağa kəsəjəm! Həsənalı bəy pis adamdı?! Köpəkoğlunun dığaları, onun pristavlığı cəhənnəm, bəyini niyə demədiniz?..

***

Həsənalı bəy Ələkbər bəy Məlikaslanovun qızı Asiya xanımla yaşam qurmuşdu. Əsgərxan bəy, Cəmil bəy, Şəmil bəy, Cəlal bəy adlı oğulları, Səadət xanım, Nabat xanım, Tavad xanım, Şövkət xanım və Firuzə xanım adlı qızları vardı.

Şübhəsiz ki, Həsənəli bəy Əsgərxanov barədə daha böyük həcmli kitablar yazmaq mümkündür. Yəqin ki, tarixçilərimiz bu işin öhdəsindən layiqincə gələcəklər. İndiki halda isə, bu yazını ortalığa qoymağı gərəkli bildik. Qeyrətli vətən oğulları hər bir Azərbaycan vətəndaşının, xüsusilə böyüməkdə olan gənç nəslin qan yaddaşında möhkəmlənməlidir.

Ənvər Çingizoğlu, jurnalist-etnoqraf

Müəllifin bütün yazıları - Ənvər ÇİNGİZOĞLU

Bütün yazarlar

Ana səhifəyə dön