Nəcəfqulu xan Sərşar: Qaradağın ağ gün görməmiş şairi

Ənvər ÇİNGİZOĞLU
Jurnalist-etnoqraf

Nəcəfqulu xan Ustaclı elinin Toxmaqlı oymağındandır. Bu oymağın nümayəndələri uzun illər Azərbaycan əyalətinin Qaradağ vilayətini idarə etdiklərindən Qaradağlı kimi tanınıblar.

Nəcəfqulu xanın atası Məhəmmədkazım xandır. Məhəmmədkazım xan Məhəmmədqasım xan oğlu 1730-cu ildən sonra Qaradağın hakimi olub. 1747-ci ildə Qaradağı müstəqil xanlıq kimi idarə edib. 1760-cı ildən sonra Kərim xan ziyafət adı ilə Şiraza aparıb, burda fəxri əsirə çevrilib.

Məhəmmədkazım xanın Mustafaqulu xan, Nəcəfqulu xan adlı oğulları vardı.

Nəcəfqulu xan Məhəmmədkazım xanın ikinci oğludur. Əhər şəhərində dünyaya gələn Nəcəfqulu xan mükəmməl saray təhsili almışdı. Sonra Şəhərdəki Şəəhabiyyə mədrəsəsində təhsilini davam etdirib. Mədrəsədə ərəb və fars dilləri ilə yanaşı həmin dövrdə tədris olunan elmləri, o cümlədən ilahiyyat (Quran, fiqh, təfsir), riyaziyyat, həndəsə, hesab, nücum, kimya, dil, ədədbiyyat, tarix, coğrafiya sahəsində dərin bilik əldə edib. Şərq poetik sistemini mükəmməl şəkildə mənimsəyib, ilk əsərlərini də elə mədrəsədə yazmağa başlayıb.

Nəcəfqulu xan Qaradağlı bir müddət qardaşının əvəzinə xanlıq edib. Qardaşı Mustafaqulu xan zindandan çıxdıqdan sonra onu tutdurub Şuşa qalasına göndərib. Ömrünün zindan illəri çox faciəli keçib. Bir müddətdən sonra zindandan azad olunub və Qaradağa qayıdıb. Kürdəşt kəndində məskunlaşıb. Kürdəşt kəndi bir müddət Qaradağ xanlığının mərkəzi olub. Burada məktəb, mədrəsə, bütün Şərqdə məşhur olan şeir və musiqi məclisləri fəaliyyət göstərirdi, zəngin ictimai və şəxsi kitabxana vardı. Kürdəşt kəndində ərzaq və sursatla tam təmin olunmuş qala qərar tuturdu.

Nəcəfqulu xan Qaradağlı Kürdəşt kəndində qohumu, şair və təbib Mirzə Xürrəm və onun oğlu şair Mirzə Əli Xavər ilə ədəbi məclislər qururdu. Mirzə Xürrəmin yaradıcı mühitinə yaxın olması onun tərbiyəsində, dünya görüşünün formalaşmasında çox əhəmiyyətli olub. Ustadının tərbiyə və təlimlərindən gen-bol bəhrələnib.

Nəcəfqulu xan Qaradağlı 1791-ci ildə qardaşı Mustafaqulu xan tərəfindən Ağaməhəmməd xana girov verilib.

Nəcəfqulu xan sonralar Ağaməhəmməd şah Qovanlı-Qacarın yaxın adamlarından birinə çevrilib. Şahın ətrafında olanlar bu yaxınlığı qəbul edə bilməyiblər. Şərləyib, şahın nəzərindən salıblar. Ağaməhəmməd şah Nəcəfqulu xanın arvad-uşağıyla bərabər Marağa zindanına salınmasını əmr edib. Bir müddət də Marağa zindanında yatan Nəcəfqulu xan kor olub. 1797-ci ildə, Ağaməhəmməd şahın öldürülməsindən sonra Marağa zindanından azad edilib. Qaradağa qayıtmayıb, Təbrizdə məskunlaşıb. Fətəli şahın hakimiyyəti illərində şahzadə Abbas mirzə Naibəssəltənə ona Təbriz civarında, Ərvənəq mahalındakı Dizəc Xəlilli kəndini bağışlayıb. Nəcəfqulu xan həmin kəndin gəliri ilə dolanıb.

Nəcəfqulu xan Qaradağlının həyatı haqqında geniş məlumat mövcud deyil. Mənbələrin əksəriyyəti onun şəxsiyyəti ilə bağlı bir-iki cümlə verməklə yetinir.

Nəcəfqulu xan Qaradağlı şair idi. Gözəl təbi, bədahətən şeir demək istedadı vardı. Sərşar təxəllüsü ilə şeir yazırdı. Türk, fars və ərəb dillərində şeirləri var.

Nəcəfqulu xan Sərşarın divanı var. Tehran milli məclisinin kitabxanasında saxlanılır. Həmin divanda fars, ərəb və türk dillərində 4748 beytlik şeir var. Sərşarın şeirlərinin məzmunu şikayət və hicrandır. Rənci rüzgardan gileylidir. O, sosial haqsızlığa qarşı çıxır, fanatizmi, mövhumatı tənqid edir, düzlüyə, ağlın qələbəsinə çağırırdı.

Nəcəfqulu xan Sərşarın fars dilindəki şeirləri Xorasan və İraq səbkinə bağlıdır. Onun dövründə farsdilli Azərbaycan şairləri bu üslublarda yazırdılar.

Şairin əsərlərinin təhlili göstərir ki, o, klassik Şərq fəlsəfəsini, habelə ədəbiyyatını dərindən mənimsəyib, İslamın və eləcə də sufiliyin əsaslarına yaxından bələd olub, tibb, astronomiya və astrologiya, riyaziyyat və məntiq elmlərinə dərindən yiyələnib. O, dilləri elə yaxşı öyrənib ki, Azərbaycan, fars və ərəb dillərində eyni dərəcədə gözəl şeirlər yaza bilib.

Nəcəfqulu xan Sərşarın divanının bir nüsxəsi isə Ayətullah Mərəşi-Nəcəfinin şəxsi kitabxanasındadır. Bu divanın katibi Hacı Rza Xəlili-Tahiri bin Mirzə Xəlil bin Kərbəlayı Dadaşdır.

Nəcəfəli xan Sərşarın şeirlərindən bir güldəstə:

Qarabağ içrə istər lalə könlüm bəs Qaradağı,

Çəkər bu həsrət odu sinəmə hər dəm qara dağı.

Bu gülşən içrə xar oldu günlü könül quşu,

Qaçan bülbül görər ağ gün əgər olsa qara bağı.

Nə qəm düstaqlıqdan şiri üçün zəncir eyb olmaz,

Qəfəsdə bülbülü, tutini saxlayırlar nə kim, zağı.

Sirişki-laləgündən qəsdim ər gülzarlıq olsa,

Edər baği-İrəm rəşgi gözüm bir ləhzə dəhr ağı.

Əgər düşmənlərim yağı olubsa səhldir billah,

Bənə bu dostlarvm bilmən neçun, yarəb, olub yağı?

Bu Sərşarın məzarında bitən lalələrin cana,

Qara dağı edər zahir bu bikəs həm Qaradağı.

Nəcəfqulu xan Sərşar 1818-ci ildə Təbriz şəhərində vəfat edib. Nəcəfüləşrəfdə dəfn edilib.

Nəticə olaraq qeyd etməliyik ki, Nəcəfqulu xan Sərşar Qaradağın siyasi həyatında fəal iştirak edib, əhalinin maariflənməsi istiqamətində böyük işlər görüb.