“Batmış dünyalar"-ın sirrini açmağa çalışırlar

Qədim Yer qabığının fraqmentlərində çox sayda anomal strukturlar var. Tədqiqatçılar planetimizin daxili hissəsinin xəritəsini çəkmək üçün yeni bir üsuldan istifadə etməklə, onları kəşf ediblər.

Reyting.az-ın məlumatına görə, bunu Yerin lap dərinliklərində "itmiş dünyalar" olduğunu iddia edən İsveçrədəki Sürix Geoloji İnstitutunun alimləri bildiriblər.

Onilliklər ərzində elm adamları Yer üzünü tədqiq etməklə yanaşı, onun daxili hissəsinin daha dəqiq olan təsvirini yaratmağa çalışırlar. Bu çətin işin öhdəsindən gəlmək üçün Yer planetinin dərinliklərindən əks-səda verən zəlzələlərdən faydalanırlar.

Elm adamları seysmik dalğaların üçölçülü təsvirlərinin yaradılmasını nəzərdə tutan müasir model seysmoqrafik görüntüləmə texnikasının geniş imkanlarından istifadə etməklə belə bir təsvir həyata keçiriblər. Belə üsuldan istifadə edən tədqiqatçılar subduksiya plitələrini, tektonik plitələri, toqquşmaların olduğu yerlərdə mantiyada "basdırılmış" Yer qabığının qədim hissələrini tapa biliblər.

Lakin son vaxtlara qədər tədqiqatlar belə üsullarla fraqmentlərin ölçüsü, forması, dəqiq yeri barədə çox məlumat vermirdi. Ancaq İsveçrə alimləri yeni araşdırmada planetin daxili hissəsini fərqli bir üsulla öyrənməyi təklif edirlər: tamamilə dalğa formalı inversiya.

Fərqli seysmoqraflardan alınan, eləcə də fərdi zəlzələlərin vasitəsilə əldə edilən və ən önəmli məlumatları birləşdirən, həmçinin əvvəlki üsullardan fərqli müasir üsul çox effektivdir. Belə üsullarla seysmoqraf göstəricilərini vahid, aydın təsvirə çevirmək üçün artıq təcrübədən keçən, tam özünü doğruldan kompüter modellərindən istifadə etmək mümkündür. Üstəlik, bir müddət öncə bu üsul sonuncu dəfə və yenə də praktiki fəaliyyətdə uğurla sınaqdan keçirilib. Hazırda bu üsulun köməyi ilə Sürix Geoloji İnstitutunun mütəxəssisləri Yerin mantiyası boyunca çoxsaylı subduksiya plitələri tapa biliblər. Lakin onlar heç bir tektonik aktivliyin müşahidə olunmadığı yerlərdə tapıldığı üçün tamamilə anomal hesab edilirlər. Bu strukturların orada necə meydana gəldiyi isə hələ də alimlər üçün müəmmalıdır.

Elm adamlarının ehtimalına görə, onlar itmiş bir aləmin, çox qədim plitələrin fraqmentləri də ola bilər, çünki bütün bunları seysmik dalğaların onlardan eyni sürətlə keçməsi də sübut edir. Bununla belə, bir çox alimlərin alternativ nəzəriyyələri də var. Bəzi elm adamları hətta belə bir ehtimal irəli sürürlər ki, təxminən dörd milyard il əvvəl mantiyanın əmələ gəlməsi zamanı bu plitələr qabığa bənzəyən materialdan yarana bilərdilər. Yeganə alternativ kimi bu strukturlarun son bir neçə yüz milyon il ərzində mantiyada əmələ gələn daha sıx materialdan törəməsi də istisna olunmur.

Alimlər düşünürlər ki, bütün bunlarla yanaşı, yenə əlavə araşdırmalara ehtiyac var. Sürix Geologiya İnstitutunun doktorantı Tomas Skouten deyib ki, hazırda fərqli növlərdə dalğalar üçün müşahidə olunan sürətləri yarada biləcək müxtəlif maddi parametrlər hesablanmalıdır. Əsasən də, dalğaların sürətinə təsir edən maddi xüsusiyyətlər daha dərindən öyrənilməlidir.

Xatırladaq ki, bundan əvvəl tədqiqatçılar Yerin nüvəsi ətrafında 2900 kilometr dərinlikdə sirli təbəqənin görünməsinin yeni versiyasını irəli sürmüşdülər. Söhbət 100 kilometrlik qalınlığında olan və dəmirlə zəngin qədim maqmadan əmələ gəldiyi iddia olunan təbəqədən gedir. Ancaq indi onu tam formalaşdıran başqa bir ehtimal da var.

Bütün bunlarla yanaşı, alimlər yenə də mümkün ehtimallar arasında daha birini öyrənməyə davam edirlər ki, bu da Yerin dərinliklərində tarixi çox qədim "batmış dünyalardır".

Sürixli tədqiqatçılar bildiriblər ki, hazırda onların vəzifəsi bu nəzəriyyəni ətraflı araşdırmaqdır.

Oqtay QORÇU

Ana səhifəyə dön