Qüdrət Həsənquliyev deyir ki, əgər İranda azərbaycanlılar etnik təmizləmə ilə üzləşsələr, Azərbaycan onları ya silahlandırmalı, ya da öz nizami ordusu ilə kömək etməlidir

Milli Məclisin Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiyaya qarşı mübarizə komitəsinin sədr müavini, ƏHD Partiyasının sədri Qüdrət Həsənquliyev “Yeni Müsavat”a müsahibə verib.

Reyting.az müsahibəni təqdim edir:

- Qüdrət bəy, həmkarınız Fazil Mustafa Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasına edilən dəyişikliklərlə bağlı narahatlığını bölüşdü. Amma deputat Siyavuş Novruzov bildirdi ki, bu məsələ ümumxalq səsverməsi ilə həll olunmalıdır və müzakirələrə zərurət yoxdur. Sizin dəyişikliklərə münasibətiniz necədir?

- Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsidir. Konstitusiyada yazılıb ki, Naxçıvan Azərbaycanın tərkibində muxtar dövlətdir. Əslində orada yazılmalı idi ki, muxtar ərazidir. Moskva və Qars müqavilələrində də elə muxtar ərazi kimi qeyd olunub. Yəni həmin ərazi muxtar mahal da ola bilər, muxtar vilayət də, muxtar respublika da. Biz müstəqillik əldə edəndən, xüsusilə Qarabağ üzərində Azərbaycanın dövlət suverenliyi bərpa olunandan sonra heç muxtariyyətə ehtiyac da yoxdur. Ona görə də təşəbbüslə çıxış eləmişdim ki, Naxçıvanda muxtariyyət ləğv olunsun. Ümumiyyətlə, mənim yanaşmam belədir ki, Azərbaycan 15 regiona bölünməlidir, 15 regiondan biri də Naxçıvan olmalıdır. Hər regionun özünün məclisi olmalı və məclisdə regionun başçısı seçilməlidir. Üstəgəl, həmin region üzrə Prezidentin səlahiyyətli nümayəndəsi olmalıdır ki, konstitusiya və qanunların icrasına nəzarət eləsin. Bunun üçün də ölkədə konstitusion islahatlar həyata keçirilməli, inzibati ərazi quruluşu dəyişilməlidir. Yeni konstitusiyada parlamentin və məhkəmə hakimiyyətinin səlahiyyətləri genişləndirilmələdir.

- Yaxın zamanlarda Azərbaycanda referendum gözləniləndir, yoxsa bu, Ermənistandakı seçkilərdən sonra baş tuta bilər?

- Konstitusiya islahatlarına çox böyük ehtiyac var, amma bunun tezliklə baş tutacağı ehtimalı azdır. Gələcəkdə referendumun keçirilməsi qaçılmaz olacaq. Bu isə yalnız Prezidentin iradəsindən asılıdır.

- Paşinyan yenə də Azərbaycanı “işğal”da ittiham edib. Sizcə, nə baş verir?

- Məncə, Paşinyan fərqindədir ki, Ermənistanın gələcəyi Türkiyə və Azərbaycanla sıx əməkdaşlıqdan keçir. Ümumiyyətlə, bu dövlətin mövcudluğu bizimlə dostluqdan keçir.

- Parlamentdəki çıxışınızda bildirdiniz ki, əgər Ermənistana yüklər Azərbaycan üzərindən daşınırsa, Azərbaycandan da Ermənistana Qazaxdan keçən, o cümlədən Sədərəkdən İrəvana gedən dəmir yolunu özümüz bərpa edə bilərik...

- Parlament iclasında dedim ki, əslində Ermənistandakı parlament seçkilərinədək yaxşı olar bu ölkə ilə sülh sazişini imzalayaq. Bu da Paşinyana, Ermənistanın dinc inkişafına əlavə bir dəstək olar. Biz indi Ermənistana yanacaq satırıq. Bu, imkan verib ki, Ermənistanda yanacağın qiyməti 15-20 faiz aşağı düşsün. Bu, Paşinyana çox böyük dəstəkdir. Ermənistana taxıl Azərbaycan üzərindən daşınır ki, bu da onun maya dəyərini aşağı salır, daşınma xərcləri İrəvan üçün xeyli azalır. Ermənistanla dərhal dəmiryolu xətlərini bərpa etməliyik. Bu ölkə bizim ərazidən özünə yük daşıyırsa, biz də Ermənistan üzərindən Naxçıvana yük daşıyaq. Biz Qazax-İcevan dəmir yolu xəttini qısa müddətdə bərpa edə bilərik. Eynilə də Sədərəkdən İrəvana gedən dəmir yolunu. Yüklər Qazaxdan Ermənistana, oradan da Sədərəkdən Naxçıvana daxil olacaq. Yəni dəmir yolu xətləri yüklərin daşınma xərclərini xeyli azaldır. Həmçinin bu, Naxçıvanın inkişafı üçün son dərəcə vacibdir. Əgər artıq ticarətə də başlamışıqsa, sülh sazişinin yubadılmasını məqsədəuyğun saymıram. Ona görə ki, sülh sazişi imzalanmadıqca, müharibənin yenidən alovlanması ehtimalı az da olsa, qalacaq. Başqa dövlətlərin regiona müdaxilə imkanları mövcud olacaq. Bax, o imkanları onların əlindən almaq üçün həm Azərbaycan, həm də Ermənistan iradə nümayiş etdirməlidir. Əgər Ermənistan gələcəkdə öz konstitusiyasına baxacağı barədə öhdəlik götürərsə, biz konstitusiyanın sülh müqaviləsinədək dəyişilməsi ilə bağlı tələbimizi kənara qoyub sülh sazişini imzalaya bilərik. Sülh sazişi imzalanmalı, sərhədlər delimitasiya olunmalı, ticarət əlaqələri, əməkdaşlıq genişləndirilməlidir.

- Qüdrət bəy, deputat həmkarınız Siyavuş Novruzov Naxçıvanın üç dövlətlə həmsərhəd olduğunu qeyd edərək, bu bölgənin təhlükəsizliyinin təmin olunmasının vacibliyindən də danışdı. Mövcud vəziyyət sizdə də narahatlıq yaradırmı?

- Naxçıvanın təhlükəsizliyi Azərbaycanın təhlükəsizliyidir. Bilirsiniz ki, Türkiyə ilə Şuşa Bəyannaməsi imzalamışıq. Düzdür, Şuşa Bəyannaməsində qeyd olunmayıb ki, bir dövlətə hücum digər dövlətə hücum kimi qəbul olunur. Ona görə də Türkiyə ilə qarşılıqlı hərbi yardımla bağlı məsələlər daha yüksək səviyyəyə qaldırılmalıdır. Mən komitə iclasında qeyd etmişdim ki, Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanı ilə Pakistan arasında imzalanmış hərbi yardım haqqında sazişə qoşulmaq istəyir. Həmin sazişə görə, bir dövlətə hücum, tutaq ki, Səudiyyə Ərəbistanına hücum Pakistana hücum kimi qəbul olunacaq. Türkiyə də bura qoşulmaq istəyir. Ona görə demişdim ki, əgər Türkiyə qoşulsa, biz də həmin sazişə qoşulaq, kollektiv təhlükəsizlik müqaviləsi olsun. Amma hesab edirəm ki, təhlükəsizlik üçün ən doğru yol birinci, dövlətin içində xalqın birliyinin mövcudluğudur. Sözsüz ki, hakimiyyət və xalq arasında birlik olmalıdır. İkincisi, ölkənin güclü iqtisadiyyatı olmalıdır. Güclü ordunu yalnız güclü iqtisadiyyat təmin edə bilər. Ölkənin güclü müttəfiqlərinin olması ilə yanaşı, qonşularla dostluq və əməkdaşlıq siyasəti də yürüdülməlidir. Hazırda Azərbaycan bu siyasəti yürütməyə çalışır. Ona görə də hesab eləmirəm ki, Naxçıvan üçün böyük bir təhlükə var.

- İranda baş verənlər haqqında fikirləriniz necədir? Hadisələrin gedişi İrandakı azərbaycanlılara nə vəd edir?

- Mən həmişə demişəm ki, İran Azərbaycan türklərinin dövlətidir. Orada əhalinin böyük hissəsi Azərbaycan türkləridir. Hətta bildirmişdim ki, Türk Dövlətləri Təşkilatına İran da daxil edilsin. Cənubi Azərbaycandakı türklər İran dövlətini quran iki əsas xalqdan biridir. Biri farslar, ikincisi Azərbaycan türkləridir. Ona görə də Azərbaycan dili İranda rəsmi dövlət dili olmalı, İran federallaşmalıdır. İranın inkişafını yalnız bu formada təmin etmək mümkündür.

- Azərbaycan və İran prezidentlərinin son telefon danışığı da rəsmi Bakının qonşu ölkəyə münasibətini bir daha nümayiş etdirdi. Necə bilirsiniz, dövlətimizin sağlam və sülhü, təhlükəsizliyi özündə ehtiva edən mövqeyi gələcəkdə azərbaycanlıların milli haqlarının tanınmasına təkan verə bilərmi?

- İranda ciddi konstitusion islahatlara ehtiyac var. İranda real hakimiyyət xalqın seçdiyi şəxsə verilməlidir. İndi biz bilirik ki, ali dini lider xalq tərəfindən seçilmir və prezidentin də dövlət siyasətini müəyyənləşdirmək səlahiyyəti yoxdur. Məsələn, Laricaninin səlahiyyəti Pezeşkianın səlahiyyətindən on dəfə artıqdır. Hələ Xameneini demirəm. Bu baxımdan İranda prezident dövlət idarəetməsində elə bir ciddi rol oynamır, yalnız dini liderin müəyyən tapşırıqları ilə məşğul olur. Ona görə də prezident dəyişsə də, ölkədə yaxşılığa doğru nələrsə dəyişmir.

- Yəni vəziyyət elə bu şəkildə davam edəcək?

- İranda xalq dəyişiklik, normal yaşamaq istəyir. Farslar kimi, digər xalqlar da öz dilində təhsil almaq, mədəniyyətlərini inkişaf etdirmək istəyirlər. İran başqa dövlətləri hədələməyə son qoymalı, sanksiyaların aradan qaldırılması üçün ABŞ ilə danışıqlara başlamalı, hüquqi və demokratik dövlət quruculuğu istiqamətində islahatlar həyata keçirməlidir. Bunlar olmasa, İranda inqilab baş versə, Türkiyə və Azərbaycan Cənubi Azərbaycan türklərinə ciddi şəkildə dəstək olmalıdır. Düzdür, Türkiyə İranın ərazi bütövlüyünü tam şəkildə dəstəkləyir. Mətbuatda türk ekspertlərin fikirləri ilə tanış oluram; onlar narahatdırlar ki, birdən kürdlər öz muxtariyyətini əldə edərlər. Kürdlər onsuz da öz muxtariyyətlərini İraqda, Türkiyə ilə sərhəddə əldə ediblər. İranda onların muxtariyyətinin olması nəyi dəyişər? İkincisi, yaxşı, kürdlərə görə az qala ölkə əhalisinin yarısını təşkil edən Azərbaycan türklərinin özlərinin heç olmasa milli-mədəni, siyasi muxtariyyəti olmamalıdır? Ona görə də bu yanaşmanı doğru saymıram. Odur ki, Türkiyə və Azərbaycan rəsmiləri ciddi işləməlidirlər. Azərbaycan iqtidarı ABŞ, Rusiya, Türkiyə və İsraillə danışıqlar aparmalıdır: İranda mərkəzi hakimiyyət çöksə, o zaman azərbaycanlıların taleyi necə olacaq... Əgər İran çökəcəksə və yaxud federallaşacaqsa, ilk növbədə Azərbaycanın qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biri hesab edirəm ki, Cənubi Azərbaycanın okeanlara çıxışı olmalıdır. Yəni bu, son dərəcə önəmli bir məsələdir ki, Azərbaycan dövləti bu istiqamətdə gərək hər şeyə hazır ola. Mən hələ xeyli müddət öncə demişdim ki, biz ölkədə ərzaq ehtiyatını artırmalıyıq, Azərbaycan İrandakı proseslərin ən pis ssenari üzrə inkişafına hazır olmalıdır. Oradan ölkəmizə qaçqın axını da ola bilər...

- Yəni deyirsiniz sərhədlərin bağlı olmasına baxmayaraq, eləmi?

- Belə şəraitdə sərhədlərin bağlı olması əhəmiyyətsiz məsələyə çevrilə bilər. İnsanlar bura üz tutacaqsa, neyləyəcəyik, öz soydaşlarımızı sərhəddən buraxmayacağıq?

İkincisi, Azərbaycanın bununla bağlı beynəlxalq öhdəlikləri var, qaçqınlara kömək edilməlidir. Bu baxımdan, biz heç cür onların qarşısını ala bilmərik. Qarşısını alsaq da, bunu tarix bizə bağışlamaz və bu, bir qara ləkə kimi Azərbaycan dövlətinin tarixində qalar. Allah iraq eləsin, əgər İranda azərbaycanlılar etnik təmizləmə ilə üzləşsələr, Azərbaycan onları silahlandırmalı, yaxud da öz nizami ordusu ilə kömək etməlidir. Yəni onları taleyin ümidinə buraxmamalıyıq. Ona görə deyirəm ki, bu məsələlər böyük güclərlə danışılmalıdır.

- ABŞ vitse-prezidentinin səfəri zamanı bu məsələ də müzakirə mövzusu ola bilərmi?

- Ola bilsin ki, Vens gələnə qədər İranla bağlı məsələlər bitsin. Bəlkə də Vens həm də İrandakı gələcək prosesləri müzakirə etmək üçün Azərbaycana gəlir..

- Proqnozunuz nədir: Tramp İranı vuracaqmı?

- Bu ehtimal çox böyükdür. İrana qarşı güc tətbiq etmək Trampa həm də ABŞ daxilində gündəmi dəyişmək üçün lazımdır. İranın dini rəhbərliyi də hər hansı güzəştə getməyə hazır görünmür, real hakimiyyəti vermək, imtiyazlardan imtina etmək fikrindən uzaqdır. İran yenə də İslam respublikası kimi qala, dini lider Böyük Britaniyadakı kimi, kral səlahiyyətlərini qoruyub-saxlaya, hakimiyyəti varisinə ötürə, bu zaman siyasi partiyalarda da müəyyən təsirini saxlaya bilər. Amma imkan yaratmalıdır ki, icra hakimiyyətini parlament seçkilərində qalib gəlmiş siyasi partiyalar formalaşdırsın və onlar da dövlətin daxili və xarici siyasətinin müəyyənləşməsində, dövlətin idarə olunmasında azad və sərbəst olsunlar.

Əfşar Süleymani: Trampın siyasəti İranın təklənməsinə gətirib çıxarıb. Bu günədək Rusiya və Çin də hərbi imkanlarının hamısını İrana verməyiblər

Amerika Birləşmiş Ştatları İran ətrafına hərbi qüvvələr toplayır. Bəzi ekspertlərin fikrincə, bu addım İrana yenidən zərbə endirmək məqsədi daşıya bilər.

İranın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Əfşar Süleymani “Reytinq” qəzetinə müsahibəsində deyib ki, əslində ABŞ İrana hücum etmək istəmir:

- Ağ evdə bəzi qruplar İranın vurulmasının tərəfdarı olsa da, digər qüvvələr bunu dəstəkləmir. Prezident Tramp da İranın vurulması ideyasına müxalifdir, istəyir ki, özü məcbur olmadan hücum etməsin.

İndi Tramp regiona çoxlu sayda hərbi qüvvə toplayıb və bir növ İrana qarşı təzyiqi gücləndirməyə çalışır. Məncə, Tramp bütün imkanları ilə İrana “mən ciddiyəm, mənimlə barış”,- mesajını verir və ya bunu nümayiş etdirir. Tramp həm də deyir ki, “dediklərimi qəbul et”. Qısası, Tramp istəyir ki, məlum şərtlər qəbul olunsun, hücuma ehtiyac qalmasın, sanksiyalar aradan qaldırılsın və s.

Mənim fikrimcə, əgər İran Trampın dediklərini qəbul etsə, Amerika hücum etmək istəməz. Problem ondadır ki, Tramp “mənim dediklərimə, mənim şərtlərimə boyun əy, onları et”,- mesajını verir. Məsələn, uranın zənginləşdirilməsini ümumiyyətlə yığışdır, proksi qüvvələrdən imtina et, ballistik raket istehsalını dayandır və digər bu kimi şərtlər...

İnsan haqları məsələsinə gəldikdə, Amerika bundan alət kimi istifadə edir. Məsələn, Trampın “insanların hüququnu pozsan, vuraram”,- mesajı ciddi deyil və daha çox siyasi alət kimi istifadədir. Aydındır ki, Tramp üçün insan faktorunun əhəmiyyəti yoxdur və onun indiyə qədər gördüyü işlər göz qabağındadır.

- İranın mövqeyi necədir?

- İran açıq və ya dolayısı ilə mesaj verib ki, vursan, biz də vuracağıq.

- Sizcə, ABŞ və İranı bərabər qüvvə kimi qiymətləndirmək doğrudurmu?

- Aydındır ki, Amerika ilə İran bərabər qüvvə deyillər və bunu hər kəs bilir. Xüsusilə, burada İsrail faktoru da var. Amma İran bütün imkanları ilə təhlükəyə qarşı hazırlaşır. Deyir ki, regionda Amerikanın hərbi və iqtisadi nələri varsa, hamısını vuraram. Bütün bunlara baxmayaraq, arzuedilməz addım atılarsa, onun sonunun necə olacağını indidən demək çətindir. Əlbəttə, müəyyən proqnoz vermək mümkündür: nəticə etibarı ilə dünya, region, İran qarışar və arzuedilməyən proseslər başlayar.

Son zamanlar xəbər yayıldı ki, İran ordusu 10 min kilometrə çatan ballistik raketini sınaqdan keçirib. Hətta ona nüvə başlığı da qoymağın mümkün olduğu deyilir. Düzdür, İran bunu rəsmi şəkildə bildirməyib, amma həmin sınağın videosu yayılıb.

Hörmüz boğazını bağlamaq, minalamaq məsələsi də var.

Son xəbərlərə görə, İran da hərbi gəmi qüvvələrini göndərib və hazırlıq başlayıb. Yəni İran bütün imkanlarını səfərbər edir. Sözsüz ki, Amerika bunu izləyir və hansı qərar verəcəyi əhəmiyyətlidir.

Hesab etmirəm ki, Amerika genişmiqyaslı müharibəyə girmək niyyətindədir. Prezident Tramp elə fiqurdur ki, ona pul daha şirin gəlir, nəinki böyük maliyyə tələb edəcək müharibə. Üstəlik, nəzərə almaq lazımdır ki, ABŞ daxilində də müəyyən problemlər var və ola bilər. Digər tərəfdən, Hörmüz boğazı bağlansa, proses mürəkkəbləşsə, dünyada neft problemi yaranacaq. Bu baxımdan məsələ olduqca mürəkkəbdir, çoxlarının düşündüyü kimi “Amerika vurdu və getdi”,- məsələsi deyil.

Mənim qənaətim budur ki, Amerikanın müharibəyə başlaması, bunun bir neçə ay sürməsi kimi bir məsələ yoxdur.

Bəli, Amerika güclüdür və çox ziyan vura bilər. Özü də daxildə ziyan görməz, çünki okeanın digər tərəfindədir. Ancaq onun da regionda hərbi və iqtisadi strukturları var.

Sözsüz ki, region ölkələri müharibənin və hərbi gərginliyin olmasında maraqlı deyillər, onlar da ABŞ-a “İranı vurma!”,- deyirlər. Qısası, çox mürəkkəb vəziyyət yaranıb.

- Getdikcə hərbi münaqişə ehtimalı artır. Bundan çıxış yolu görürsünüzmü və əgər varsa, hansıdır?

- Məncə, çıxış yolu var. Bunun üçün İranla ABŞ anlaşmalıdır. Xüsusilə uranın zənginləşdirilməsi məsələsində.

Xatırlayırsınızsa, bundan əvvəl nüvə sazişi imzalanmışdı. Sonra Amerika bu sazişdən çıxdı və saziş pozuldu. Fikrimcə, indiki vəziyyətdə məsələ əvvəlki müqavilə həddinə qədər gedib çıxa bilsə, problem həllini tapar. Bunun üçün hər iki tərəf addım atmalıdır.

- İrana hücum ola bilərmi?

- Dediyim məsələlər olmasa, Amerika tərəfindən İrana hücumun olması mümkündür. Təbii ki, İran buna qarşı bacardığını edəcək. Həmçinin belə vəziyyətdə proksi qüvvələr də əllərindən gələni edəcəklər. Məsələn, Husilər elan ediblər ki, ABŞ gəmilərini hədəfə alacaq. Eləcə də Livan “Hizbullah”ı imkanı daxilində nəsə edəcək. İraqda da qüvvələr var və onlar da hücumu dəstəkləməyəcək, İranı müdafiə edəcəklər. Ən azından belə mövqelər ifadə edilib.

İsrail mənbələri bildirirlər ki, İran prezidenti Pezeşkian ABŞ prezidenti Trampa məktub göndərib və məsələnin həlli üçün danışıqların vacibliyini vurğulayıb. Hələlik İran tərəfi bu xəbəri təsdiqləməyib. İrəliləyən zamanlarda məsələlər aydınlaşacaq.

İndi onu deyə bilərəm ki, Trampın apardığı siyasət, eləcə də müəyyən fəaliyyət nəticə etibarı ilə İranın təklənməsinə gətirib çıxarıb. Bu günə qədər Rusiya və Çin hərbi imklanlarından heç də hər şeyi İrana verməyiblər. Daha doğrusu, satmayıblar. Mümkündür ki, indi bu məsələlərdə müəyyən irəliləyişlər var. Guya belə imkanlar indi açılıb və bunları İrana verirlər.

- Müharibə başlayarsa, Rusiya və Çin İranı müdafiə edəcəkmi?

- Belə bir ehtimal yoxdur. Yəni Rusiya və Çinin İranı dəstəkləyərək Amerikaya qarşı əməliyyat keçirəcəkləri illüziyası mövcud deyil. Bunu etməzlər. Üstəlik, İran məsələsi Rusiya üçün bir alətdir, o mənadakı Ukrayna məsələsi və digər danışıqlarda Kreml bundan istifadə edir və s.

Bir daha vurğulayım ki, ABŞ özü də üzdə İranı danışıqlara dəvət edir. Reallıqda isə deyir ki, “bu şərtlər var, gəl, bunun altından imza at və təslim ol”. Amma bunun adı danışıq, diplomatiya deyil. Buna qədər olan danışıqların altıncı raundunda İranı aldatdılar. Diplomatik danışıqları özləri pozub, İrana hücum etdilər. İndi də diplomatik həll yolu olmasa, İrana hücum məsələsi ciddidir, amma bu, genişmiqyaslı olmayacaq. Mümkündür ki, hansısa hədəflər vurulacaq və İranın da buna qarşılıq verəcəyinə şübhə yoxdur. Əlbəttə, Amerika çalışacaq ki, İranın hərbi qüvvələri o qədər də fəal olmasın. Bunun üçün kiberhücum, əsas hücumdan əvvəl digər imkan və vasitələri işə salacaqlar. Ancaq zərbə də görəcəklər. Ümumilikdə regionun qarışması, Hörmüz boğazının bağlanması halında neft problemi və digər məsələlər olduqca ciddidir. Bu, İranın özünə də ziyandır. Ancaq İran deyir ki, onun təslim edilməsi rahat bir məsələ deyil və əlindəki imkanlardan maksimum istifadə edəcək.

Nemət ORUCOV

Reyting.az

ADP sədri deyir ki, hələlik İranda baş verən proseslərin inkişafı xarici güclərin, xüsusilə ABŞ-ın mövqeyindən, həmçinin Türkiyə və Azərbaycanın bu məsələdə milli maraqlarını nə dərəcədə ön plana çəkməsindən asılı olacaq

İran İslam Respublikasında milli valyutanın devalvasiyası ilə başlayan kütləvi etiraz aksiyalarında artıq siyasi tələblər də səsləndirilir. Xalq mövcud rejimin dəyişdirilməsi tələbini irəli sürür. Bəzi siyasətçilər bu aksiyaların gec-tez İrandakı teokratik rejimin çökməsinə səbəb olacağını iddia edirlər. Hətta İranın parçalanma təhlükəsi ilə üzləşdiyini deyənlər də var.

Azərbaycan Demokrat Partiyasının (ADP) sədri Sərdar Cəlaloğlunun İranda baş verənlərlə bağlı “Reytinq” qəzetinə müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər də maraq doğurur:

- Ceffersonun məşhur bir sözü var: hər bir insan nəsli bir inqilabı yaşamağa məhkumdur. Bunun mənası odur ki, istənilən cəmiyyətdə təxminən 50 ildən bir ciddi ictimai-siyasi hadisələrin baş verməsi vacib və ya gözləniləndir. Elmdə bunu bəzən nəsillərarası konflikt, bəzən də inkişafın dalğavari xarakteri ilə izah edirlər. Hətta tənəzzüllə tərəqqinin bir-birini əvəzləməsi kimi də şərh olunur. Bunu Allahın insan cəmiyyətinə müdaxiləsi sayanlar da var. Yəni alimlər Ceffersonun dediklərini müxtəlif aspektlərdən izah edirlər.

İranda baş verənlər, əslində, nəsillərarası konfliktin meydana çıxmasından qaynaqlanır. Artıq İslam İnqilabından sonra 47 ildir ki, İran eyni ideologiya, dəyərlər və prinsiplərlə idarə olunur. Bu gün İranda 50 yaşına qədər olan insanlar İslam İnqilabını yaşamayıblar. Başqa sözlə, ölkə əhalisinin təxminən 90 faizi bu inqilabı yalnız qəzet və kitablardan tanıyır, onun birbaşa iştirakçıları deyillər. İnqilabın əsas ideoloji daşıyıcıları artıq həyatda deyillər. Bu baxımdan yeni nəsil üçün İslam İnqilabının şüarları yad görünür. Əsas məsələ də məhz budur. Dərin təhlil etsək görərik ki, hazırda rəsmi şəkildə icra edilən ideoloji sistem və müdafiə olunan dəyərlər yeni nəsil üçün demək olar ki, yad xarakter daşıyır.

- Demək istəyirsiniz ki, indiki İran etirazları İslam İnqilabının dəyərlərinin yeni nəsil üçün yad olmasının göstəricisidir?

- Bəli. Bunun əlamətlərini aydın şəkildə görürük. Bundan əvvəl İranda insanlar hicaba qarşı etiraz edirdilər, onu taxmaq istəmirdilər. Halbuki şah dövründə şahın özü rəsmi şəkildə hicabı və çadranı qadağan etmişdi. Bu yeniliklər “Ağ inqilab” kontekstində qiymətləndirilirdi.

Bizdə də 1930-cu illərdə SSRİ mədəni inqilab çərçivəsində milli və dini geyimlərə qarşı mübarizə aparırdı. Türkiyədə də paltar qanunu cəmiyyətin zahirən dəyişdiyini göstərmək üçün qəbul olunmuşdu. Guya geyim insanları geriyə aparırdı. İndi isə əks proses müşahidə olunur: İranda insanlar bu cür geyinmək və bu formada yaşamaq istəmirlər.

Bu məsələnin bir tərəfidir. Digər tərəfdən isə ideoloji cəmiyyətlərin böhrandan qaçması mümkün deyil. Əgər ideologiya dəyişmirsə, dünyada baş verən yeniliklər onunla təbii şəkildə ziddiyyət yaradır. Bu ziddiyyətlər isə inqilablara gətirib çıxarır. Məncə, İranda baş verənlərin əsas dərin səbəbləri nəsillərarası ziddiyyət, ideoloji cəmiyyətlərin islahatlara getməməsi və gedə bilməməsidir. Amma belə hallarda insanların küçələrə çıxması üçün konkret, müxtəlif səbəblər ortaya çıxır.

- İndiki halda İranda bunun əsas səbəbi nədir?

- Xuzistanda ərəblər son günlər su çatışmazlığına görə etiraz edirdilər. Bəlucistanda başqa səbəblər var idi. Bəzi bölgələrdə hicaba qarşı çıxışlar oldu. Hazırda isə ölkə üzrə rialın devalvasiyası və iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi insanları küçələrə çıxarıb. Amma bunların hamısı formal səbəblərdir. Dərin səbəb İran cəmiyyətində dəyişikliklərin qarşısının süni şəkildə alınmasıdır.

Təbiətdə iki proses var: dəyişmə və təkrarlanma. Təkrarlanma ölümə, dəyişmə isə həyata xasdır. Dəyişməyən ölkələr “ölür”. Ölüm isə zorakılıq, çaxnaşma, üsyan, cinayətkarlıq deməkdir.

- İranda müxtəlif xalqların yaşaması bu proseslərə necə təsir göstərir?

- İran monomillət deyil, burada ciddi milli fərqlər var. Bu xalqların bir hissəsi qonşu ölkələrdə də yaşayır. Məsələn, bəlucların bir hissəsi Pakistanda, Xuzistandakı ərəblərin bir hissəsi İraqda yaşayır. Cənubi Azərbaycandakı azərbaycanlı türklərin bir hissəsi isə Şimali Azərbaycandadır. Bu amil xalqların milli hisslərini və birləşmək arzularını gücləndirir.

Digər mühüm məqam İran rejiminin dünya təhlükəsizliyinə təhdid yaratmasıdır. ABŞ və İsrailin İrana münasibətinin səbəbi də buradan qaynaqlanır. İran Rusiya və Çinlə ciddi əməkdaşlıq edir və bu dövlətlər qlobal siyasətdə ABŞ-ın əsas rəqibləridir. Bu baxımdan Çinə və Rusiyaya təsir göstərmək üçün ilk zərbə İrana vurulur.

Eyni zamanda, İran daxili çatışmazlıqları ört-basdır etmək və konservativ sistemi qorumaq üçün xaricdə təxribatçı addımlar atır. Vaxtilə SSRİ-nin etdiyi kimi. İran Yaxın Şərqdə - Yəməndə, Livanda, İraqda, Suriyada və digər ölkələrdə dəstəklədiyi qruplar vasitəsilə destabilizasiya yaradır. Husilər, HƏMAS kimi qüvvələr bu siyasətin nəticəsidir. Bu da dünya təhlükəsizliyi üçün ciddi problemdir.

- Bəs proseslər bundan sonra hansı istiqamətdə inkişaf edə bilər?

- Məncə, indiki hadisələr əvvəlki hicab etirazlarının davamıdır, sadəcə, həm miqyası, həm də şüarları dəyişib. Artıq rejimin tam dəyişməsi, minimum halda isə dini lider Seyid Əli Xamnəinin getməsi tələb olunur. İranda dəyişikliklərin tədricən daha radikal müstəviyə keçməsi müşahidə edilir.

Hadisələr bir qədər də inkişaf etsə, İranın parçalanması, ölkə daxilində yaşayan böyük xalqların dövlət qurmaq məsələsi gündəmə gələ bilər. Hələlik proseslərin taleyi xarici güclərin, xüsusən ABŞ-ın mövqeyindən, eləcə də Türkiyə və Azərbaycanın bu məsələdə milli maraqlarını nə qədər önə çəkməsindən asılı olacaq.

Əgər etirazlar bu dəfə də qanla yatırılarsa, növbəti mərhələ İran rejiminin yaşamasına imkan verməyəcək. Vaxtilə Lenin feodal-burjua inqilabını Oktyabr inqilabının böyük məşqi adlandırırdı. Bu gün İranda baş verənlər də mövcud rejimin dağılmasının bir növ məşqidir. Buradan nəticələr çıxarılacaq və gələcək etirazlarda istifadə olunacaq. Proseslərin sürətlə məntiqi sonluğa çatmamasının əsas səbəblərindən biri təşkilatlanmanın olmaması və əhalinin siyasi şüur səviyyəsinin aşağı olmasıdır. Əgər rejimi əvəz edə biləcək real siyasi qüvvə ortaya çıxsaydı, məncə, bu dəyişiklik çoxdan baş vermişdi.

Nemət ORUCOV

Reyting.az

Rejissor və aktyor deyir ki, yeni fəaliyyətə başlayan teatrda tamaşaçını pasiyent əvəz edəcək

Azərbaycanda yeni teatr yaranıb. Adı da “Klinik A”. Yaradıcısı gənc və istedadlı rejissor və aktyor Abdulladır.

Abdulla “Reytinq” qəzetinə müsahibəsində “Klinik A.”-nın məqsəd və məramından danışıb.

- Abdulla bəy, indiki zamanda özəl teatr yaratmaq zərurətini nədən hiss etdiniz?

- Əslində bu fikir məndə indi yaranmayıb. Hələ Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində təhsil aldığım illərdə belə bir fikirim var idi.

İkinci kursda oxuyanda universitetin teatrşünaslıq fakültəsinə bir oğlan qəbul oldu. Onunla müstəqil bir "teatrda" tanış olduq və tanış olmaq səbəbi də maraqlı idi. Öz-özümə dedim ki, bu adam özünə niyə Dağlar ləqəbini götürüb, hələ birinci kursda oxuyur. Gül kimi adın var da: Yusif... Sonra bildim ki, tələbənin adı Dağlar imiş. Yusifi isə soyad kimi götürüb. Bu gün teatrşünas kimi tanınan Dağlar Yusifdən gedir söhbət. Elə o vaxtdan bizim sənət münasibətimiz başladı.

Tələbəlik illərindən çox araşdırırdıq, çox oxuyurduq, yeni teatr axınlarını, dünyada köhnə, lakin Azərbaycan teatrı üçün hələ də təzə, tanış olmayan Lemanın "Postdramatik teatrı", Gratovskinin "Parateatrı", Arto, Bruk, Absurd teatr… Bu teatr ideyaları bizi özünə o qədər çəkmişdi ki, təsirindən çıxa bilmirdik.

Sonra bir əsər tərcümə etdim - Ejen İoneskonun "Daz saprano" və ya "Daz qadın müğənni". Dağlar bəyə dedim bunu işləyək. Universitetin ən fəal aktyor tələbələrini başımıza yığdıq, bir rəqs zalı tapdıq, hərəmizə bir dönər, bir ayran alıb getdik ora və ilk gündən başladıq artıq tamaşa üzərində işləməyə - naşıcasına, bilmədən, köntöy bir formada. Necə deyərlər, tamaşamız hazır oldu və Teatr Xadimləri İttifaqının o zamankı sədri rəhmətlik Azər Paşa Nemətovla Dağlar Yusif görüşdü və tamaşanın premyerasını İttifaqın səhnəsində oynamağa razılıq aldı. Bu, həmin dövr üçün uğurlu bir iş idi. O vaxtdan düşündük ki, bizim nə zamansa müstəqil teatrımız olacaq - heç bir ideyamız, özəlliyimiz, manifestimiz, filan yox idi. Amma xoş iddiamız var idi. "Mən", "eqo" olmayan iddia. Sadəcə, yenilik gətirmək istəyirdik.

Sonra böyüdük, universiteti bitirdik və müstəqil həyata başladıq. Mən ikinci təhsil üçün Moskvaya getdim, oxudum, bitirdim və qayıtdım Bakıya. Bu arada pandemiya, ardınca İkinci Qarabağ savaşı başladı, bu səbəbdən 2 il teatrlar bağlı qaldı. Həmin dövrdə düşünürdüm ki, teatrlar açılanda müstəqil olaraq nə qura bilərəm? Çexovun "Qağayı” pyesini hazırladım.

Günlərin birində mən, Dağlar Yusif və Tremlevi oynayacaq aktyorla “Qış Parkı”nda gəzirdik. Aktyora oynayacağı obraz haqqında danışırdım. Zehnimin bir küncündə Freydin "psixoanalizini" aktyor sənətinə tətbiq etməklə bağlı düşüncələrimdi. Sadəcə, aktyor fenomenini psixoanaliz vasitəsi ilə araşdırmaq və fəaliyyət göstərən "Zeroo" teatr studiyamda tələbələrim üzərində tətbiq etmək. Söhbət zamanı aktyor dedi ki, dayan, Abdulla, çox getdik, çox endin mənim təhtəlşüuruma. Mən diskomfort hiss edirəm artıq. Sanki siz geyimdəsiniz, mən sizin yanınızda lüt gəzirəm.

Dağlar Yusif dedi ki, sən ona fikir vermə, Abdullada aktyorla iş klinik dərəcədədir, artıq. Obrazı onu süuraltısına enib, çöküb qalmış travmalarından yapır.

Dağların bu sözündən sonra bir anlıq duruxdum. Eşitdiyimdən içimdə bir sevinc yarandı. "Deyəsən, tapdım axı, Abdulla", - deyib, yolumuza davam etdik və aktyordan əl çəkəsi oldum.

Klinik düşüncə, kliniki düşüncə, kliniki şüur, şüuraltı, insanın anatomiyası, psixikası və psixi qatları, travmaları - bunlar başlanğıcdır. Klinik durum. Başlanğıc .... və mən tapdım. Gələcək teatrın adını və eyni zamanda bütöv manifestini özündə ehtiva edəcək adı o görüşdə tapdım - "Klinik A". "A" - alfa, başlanğıc nöqtəsi. Və aradan uzun zaman keçdi - 3 ilə yaxın. Bu 3 ildə çox araşdırdım, çox yazıb-pozdum, tələbələrin və peşəkar aktyorların üzərində sınaqlar apardım - Lənkəran Dövlət Dram teatrında quruluş verdiyim "The müqəssir" tamaşasının məşq proseslərində istedadlı aktyor Saleh Əzimzadə ilə birgə çalşıdığım anlar yadıma düşdü. Məhz orda mən aktyorlarla başqa cür işləyirdim. Dominat diqqətim aktyorun psixikası və travmaları idi. Onun təhtəlsüuruna enirdim. Təhlükəli idi? Bəli, həm də çox.

"Psixoanalizlə" ancaq ixtisaslı psixoloqlar məşğul ola bilərlər. Çünki adamın - aktyorun şüuraltısını oyadıb söndürməyi bacarmamaq da olardı. Amma ehmalca, ehtiyatla, qorxa-qorxa bunu edirdim.

Uzun sözün qısası - ideya çoxdan yaranmışdı. Lakin hələ təsdiqini tapmamışdı - çünki əsaslı araşdırmalar etməmişdim. Teatrımın manifestinə zidd olsa da deyəcəm - formasını tapmamışdım. Tapdım və dedim ya Allah, yaradaq. Və artıq yanvar ayının 3-ü saat 15-də ilk senasımızdır.

- Niyə seans, tamaşa yox? Bildiyim qədəri ilə yeni teatrın manifestini də hazırlamısan...

- Ümumiyyətlə, bu laboratoriya - yəni "Klinik A" teatr logosunu inkar edir. Teatr yoxdur burada. Çünki burada oyun yoxdur. Oyun üçün dramaturji və ya yazılı material, aktyor və rejissor da yoxdur. Ümumiyyətlə, "akt" mövcud deyil. Bu, laboratoriyadır.

Manifestə gəlincə, bu laboratoriya ənənəvi teatr anlayışından köklü şəkildə fərqlənir. Bu, aktyorun, teatr formasının, dramaturji materialın və ya rejissor dominantlığının əsas olduğu bir teatr deyil. Burada tamaşaçı psixoloji seansa gəlir və öz daxili dünyası ilə təmas qurur - travmalarından, dərinliklərdə gizlənib qalmış komplekslərindən və ruhi ağrılarından azad olmağa doğru yol alır.

Bu prosesdə açar rolunu aktyorun sənət texnikası, xüsusən K. Stanislavski sistemi, eləcə də Z. Freydin psixoanaliz yanaşması oynayır.

“Klinik A” üçün teatr tamaşa nümayiş etdirmək, dramaturji situasiyalarla və ya “heyrətləndirici aktyor oyunu” ilə tamaşaçını təsirləndirmək vasitəsi deyil. Burada teatr özünütanıma alətidir.

Bundan sonra teatr - "laboratoriya", tamaşaçı - "pasiyent", dramaturji və ya yazılı material pasiyentin öz hekayəsi - "resept", teatr səhnəsi - "palata", rejissor isə "aparıcı həkim" deyə yazılacaq və qeyd ediləcək.

Bu məkanda pasiyent - gördüyü səhnə ilə empatiya quraraq katarzis yaşamır. O, 30-40 dəqiqə, bəzən isə bir saat ərzində “burada və indi” prinsipinə əsaslanaraq özünü araşdırır, öz daxili proseslərini müşahidə edir və özünü daha dərindən tanımağa başlayır. Bəzən isə senaslarda sadəcə bir saat susur və düşünür, sükutda özü-özünə hesabat verir.

Ona görə bayaq qeyd etdim ki, biz ənənəvi teatr deyilik, bizim mərkəzimizdə aktyor və mətn yoxdur.

Bizim mərkəzimizdə rejissor, onun quruluşu, forma axtarışı, hökmü - bir sözlə, ənənəvi rejissor mövcud deyil.

Bizdə rejissor - aparıcı həkimdir.

Bu məkanda tamaşaçı yoxdur.

Bu məkanda pasiyent var.

Pasiyent buraya tamaşaya baxmağa yox, özünün içinə baxmağa gəlir.

Biz tamaşa göstərmirik, biz “rol” yaratmırıq, biz hekayə danışmırıq.

Biz təmas yaradırıq - "mənlə mənin təmasını".

Bu teatrda dramaturji material hazır mətndən ibarət deyil. Dramaturji material pasiyentin özüdür, onun yaddaşı, bədənidir. Onun qorxuları, susqunluqları və səsləndirməyə ömür boyu çəkindiyi və qorxduğu suallarıdır. Burada "dramaturji materiala" resept deyilir.

Resept yazılmır.

Resept oxunmur.

Resept - yaşanır.

Bu teatr empatiya doğurmaq üçün deyil.

Bu teatrın tamaşaçısı yerindən səhnədəki hadisəyə baxıb katarzis keçirmək üçün deyil.

Heç kimi heyrətləndirmək niyyətimiz də yoxdur.

Burada pasiyent ağlamaya da, gülməyə də, seans boyu etiraf etməyib susa da bilər.

Heç nə baş verməyə də bilər. Heç nə baş verməməsinin özü də bir aktdır, əsil "mənin tapılmasıdır."

“Klinik A” üçün teatr - özünütanıma vasitəsidir. Bədən, diqqət və hərəkət üzərindən "öz məninlə" dürüst dialoqdur.

Biz aktyor sənətinin texnikalarını inkar etmir, hətta bu texnikalardan bizə lazım olan elementləri götürüb senaslarda pasiyentlərin üzərində tətbiq edirik.

Xüsusən K. Stanislavski sistemini, M. Çexovun "Nurlanmış aktyora doğru" təlimini. Bunları fadəlilik və "aktyor oyunu" üçün yox - dərk üçün istifadə edirik.

Biz Freydin psixoanalizini “müalicə” kimi yox - şüurun açarı kimi qəbul edirik.

Burada pasiyent özgə talehlə empati qurmur. Özü özünə baxıb özünü tanıyır. O, “burada və indi” öz taleyinə baxır.

Seans 60 dəqiqədən artıq olmamalıdır.

Bir diqqət obyekti - "mən öz şüuaraltıma çöküb qalmış yaşantılarımda kiməm?"

Bu teatrda səhnə, parter (tamaşaçı zalı) və ən əsası, ənənəvi "teatr binası" anlayışı yoxdur. Seans ("tamaşa") sakitlik, qaranlıq və səssizlik olan hər bir məkanda baş verə bilər. Qaranlıq və bir az işıq közərtisi - özün özünlə tək qalmaq üçün. Yetər ki, iki və artıq pasiyent olsun.

Bu laboratoriya ("teatr") güzgüdür -

Əgər sən baxmağa yox,

görməyə hazırsansa -

qapı açıqdır.

- Sənin məntiqinlə yanaşsaq “Klinik A.”-nın ilk tamaşasında yox, seansında nələr olacaq?

- İlk senasımızın resepti var. Belə deyək - mövzusu. Səhnə ifadəsi, aktyor olmaq üçün deyil, özünü dərketmə aləti kimi aktyorluq praktika və sistemlərindən istifadə olunan psixoloji treninqdir.

Hərəkət, bədən və diqqət vasitəsilə iştirakçılar öz daxili “mən”lərini, emosional reaksiyalarını və özləri ilə təmas qurma yollarını araşdıracaqlar.

Treninq aktyorluq təcrübəsi olmayan, psixologiya, şəxsi inkişaf və canlı mövcudluqla maraqlanan insanlar üçündür. Bu istiqamət xüsusilə aşağıdakı insanlara uyğun gəlir: psixologiya ilə maraqlanan, lakin “müalicə”dən çəkinənlərə; emosiyalarla təhlükəsiz şəkildə təmas qurmaq istəyənlərə; bədən və hərəkət vasitəsilə fərqindəlik axtaranlara.

- Bu gün Azərbaycanda özəl teatrlar da fəaliyyət göstərir. Rəqabətə davam gətirə biləcəksiniz?

- Düşünürəm bu "teatrın" öz tamaşaçısı olacaq. Alternativi yoxdur. Var, müstəqil teatr, var, özəl. Biz özəlik. Özümüzə məxsusuq. Ona görə də tab gətirəcəyik. Ümumiyyətlə, rəqabət - mən bilmirəm bu necə olur. Heç kimlə rəqabət aparmaq niyyətində deyiləm. Allah hamımızın köməyi olsun! Əsas odur ki, nə istədiyimizi bilək. Əsas niyyətin saflığı və "tamaşaçı niyə 20 manat verib gəlib mənə baxmalıdır?" sualına dürüst, insaf və ağıl ilə cavab verməkdir.

Etibar CƏBRAYILOĞLU

Reyting.az